مي‌توان تصور كرد كه فرانچسكو لاندينو به ايتاليايي نوشته‌، هرچند زبان مورد علاقه‌اش زبان‌ بين‌المللي موسيقي بود.
بيشتر پزشكان به لاتيني نوشتند، ولي نوشته‌هاي دام‌پزشكي دينو ديني به ايتاليايي است و ممكن است اوگو بنتسي كتاب بهداشتش را كه در اصل به لاتيني بود، خودش ترجمه كرده‌باشد. تأليف يك‌چنين كتابي به زبان محلي كاملاً طبيعي بود. ماتئو ويلاني‌، پسرش فيليپو و جينو كاپوني تاريخ‌هايي به زبان ايتاليايي و جنتيله دلي مايناردي كتاب عجيبي درباب سواركاري و فاتسيو دِلي اوبرتي يك منظومه‌ٴ جغرافيايي نوشتند.
تعيين زبان يك نقشه هميشه آسان نيست‌، ولي در مورد تعدادي از نقشه‌ها و اطلس‌ها اين‌ مطلب را بااطمينان مي‌توان گفت كه به زبان ايتاليايي بوده‌اند، از قبيل نقشه‌ٴ اِسْته‌، اطلس‌هاي‌ مديچي‌، كمبيتي و پينِللي و نقشه‌ٴ دريايي فرانچسكو پيتسيگانو.
بالاخره بايد اشاره‌اي كرد به جهانگردان ايتاليايي جورجو گوتچي‌، لئوناردو دي فرسكوبالدي‌، سيمونه سيگولي‌، نيكولو و آنتونيو زيني و شايد روتارو داستي ((كوهنورد)).
برآمدن ايتاليايي از ميان زبان لاتيني‌، يعني احياي يك زبان مهذب از ميان خرابه‌هاي زباني‌ ديگر براي مورخ تاريخ طبيعي و تاريخ بشر بسيار جالب است‌. حيرت‌انگيزترين جنبه‌، ناآگاهانه‌بودنش است‌. نشانه‌اي از تلاش‌هاي دستوري يا لغت‌سازي عمدي در آن ديده نمي‌شود. تنها زبان شناسي كه به او برخورده‌ام دانته است كه در رساله‌ٴ درباب مزاياي زبان بومي سوٴالاتي‌ درباره‌ٴ زبان‌هاي محلي از خود مي‌پرسد. كسي به آن پرسش‌ها اعتنايي نداشت‌، چه رسد به پاسخ‌ دادن به آنها. تكامل تدريجي كوركورانه و مقاومت‌ناپذير ادامه يافت‌. بااين‌كه توسكاني‌ سرچشمه‌ٴ اصلي زبان تازه بود، نقاط ديگر ايتاليا هم در تهذيب آن شركت جستند.
تا پديدآمدن نخستين مقالات دستوري به نام درباب نثر زبان محلي (ونيز 1525)، از كاردينال‌ پيترو بمبو (ونيز 1470 ـ رم 1547)، دو قرن طول كشيد. با آثار مختلف كلوديو تولومي (سي‌ينا 1492 ـ رم 1555)، اسقف كورزولا (دالماسيا) و بحث‌هاي سودمندي كه پديد آورد، آگاهي‌ دستوري افزايش زيادي يافت‌. نقاط عطف دستور زبان پس از آن مربوط به كارهاي جان جورجو تريسينو (1478 ـ 1550)، و پير فرانچسكو جامبولاري است‌.
در مورد لغت‌نامه‌ها در سده‌هاي چهاردهم و پانزدهم تنها به چند لغت‌نامه‌ٴ دوزباني‌ (لاتيني ـ ايتاليايي‌) برمي‌خوريم‌؛ از قبيل لغت‌نامه‌ٴ مختصري كه لوئيجي پولچي‌، شاعر فلورانسي (1432 ـ 1484)، براي كمك به مطالعه‌ٴ آثار كلاسيك تأليف كرد. هم‌چنين‌ لغت‌نامه‌هاي ايتاليايي خالص هم وجود داشت‌، ولي پيش از سده‌ٴ شانزدهم هيچ‌كدام داراي‌ اهميتي نبود. در ميان نخستين آنها بايد ذكري كرد از لغت‌نامه‌ٴ فابريچو لوناي ناپلي و فرانچسكو آلونوي فرارايي‌. توجه كنيد كه اساس اين لغت‌نامه‌ها بيشتر از سده‌ٴ چهاردهم است و حتي از نيمه‌ٴ